Cây trồng công nghệ sinh học: Xu hướng tất yếu của nông nghiệp toàn cầu

Ngày 10/11/2026, tại Hà Nội, dưới sự chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Vụ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”. Hội thảo có sự hỗ trợ của Hiệp hội CropLife Việt Nam và Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA).

Diễn đàn là dịp để các cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp cập nhật tiến bộ công nghệ, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, đồng thời đánh giá thực tiễn ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam. Qua đó, làm rõ những ưu tiên trong nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa các thành tựu công nghệ sinh học phục vụ ngành trồng trọt.

TS Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phát biểu

Theo TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA, đến hết năm 2024, đã có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Tổng diện tích canh tác cây trồng biến đổi gen toàn cầu đạt 218,7 triệu ha trong năm 2024, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm trước.

Quy mô ứng dụng ngày càng mở rộng cho thấy công nghệ sinh học đã trở thành một cấu phần quan trọng trong đổi mới sản xuất nông nghiệp. Bên cạnh các tính trạng truyền thống như kháng sâu, chống chịu thuốc trừ cỏ, nghiên cứu hiện nay còn hướng tới cải thiện chất lượng, giá trị dinh dưỡng và khả năng thích ứng với điều kiện bất lợi, đáp ứng yêu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.

Ở góc độ kinh tế, TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc PG Economics (Vương quốc Anh),cho biết ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học đã tạo thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập cho nông dân toàn cầu trong giai đoạn 1996-2024. Riêng năm 2024, giá trị thu nhập tăng thêm đạt khoảng 29 tỷ USD.

Công nghệ này cũng góp phần gia tăng khoảng 1,34 tỷ tấn sản phẩm nông nghiệp gồm ngô, đậu tương, bông và cải dầu trong gần ba thập kỷ, qua đó bổ sung nguồn cung lương thực, nguyên liệu mà không cần mở rộng tương ứng diện tích đất canh tác.

Đáng chú ý, những lợi ích về môi trường cũng được ghi nhận. Giai đoạn 1996-2024, lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất, tương đương 6,5%; tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm 15,3% theo chỉ số EIQ. Những kết quả này cho thấy công nghệ sinh học có thể đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển nông nghiệp hiệu quả và bền vững.

Hoàn thiện chính sách, tạo động lực cho doanh nghiệp và nghiên cứu công nghệ mới

Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen được đưa vào sản xuất thương mại từ năm 2015, trước hết là cây ngô. Sau hơn một thập kỷ ứng dụng, ngô biến đổi gen đã trở thành một trong những giải pháp công nghệ được nông dân lựa chọn tại nhiều vùng sản xuất. Tổng diện tích canh tác lũy kế giai đoạn 2015–2024 vượt 1,3 triệu ha; riêng năm 2024, diện tích ngô biến đổi gen ước chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước.

Theo TS. Phùng Danh Huân, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Việt Nam hiện có 31 giống ngô chuyển gen được công nhận lưu hành. Trong khi đó, nhu cầu nguyên liệu phục vụ chăn nuôi và chế biến thức ăn vẫn ở mức cao, với khoảng 10-12 triệu tấn ngô và 2 triệu tấn đậu tương nhập khẩu mỗi năm.

Thực tiễn cho thấy, ứng dụng ngô biến đổi gen giai đoạn 2015-2024 đã góp phần tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân, đồng thời gia tăng sản lượng và giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng. Đây là những kết quả có ý nghĩa đối với việc nâng cao năng lực cung ứng nguyên liệu trong nước, giảm áp lực nhập khẩu và phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp.

Tuy nhiên, dư địa phát triển công nghệ sinh học tại Việt Nam vẫn còn lớn, nhất là trong nghiên cứu chọn tạo giống cây trồng và ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen. Từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Theo Thạc sĩ Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, cách tiếp cận mới hướng tới đơn giản hóa thủ tục, nâng cao tính minh bạch nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu về an toàn sinh học và an toàn thực phẩm.

Đối với cây trồng chỉnh sửa gen không chèn vật liệu di truyền mới hoặc ngoại lai, tổ chức, cá nhân phát triển sản phẩm thực hiện cơ chế tự xác định, thông báo với Bộ Nông nghiệp và Môi trường và chịu sự hậu kiểm. Trong khi đó, cây trồng biến đổi gen vẫn phải tuân thủ quy trình đánh giá, cấp phép về an toàn sinh học và an toàn thực phẩm, thức ăn chăn nuôi theo quy định.

Việc phân định cơ chế quản lý được kỳ vọng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu, phát triển giống và thương mại hóa sản phẩm. Dù vậy, để chính sách thực sự đi vào thực tiễn, cần tiếp tục làm rõ đầu mối tiếp nhận thông báo, cách thức ghi nhận hoàn tất thủ tục, sự liên thông giữa quy định về đa dạng sinh học và quản lý giống cây trồng, cũng như hướng dẫn áp dụng trong giai đoạn chuyển tiếp.

Định hướng phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường giai đoạn 2026-2035 đặt mục tiêu nghiên cứu, phát triển 10–15 giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản thế hệ mới thông qua các công nghệ tiên tiến, trong đó có chỉnh sửa gen và chọn giống chính xác. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tăng cường đầu tư nghiên cứu, tiếp nhận và làm chủ công nghệ, phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; đồng thời hoàn thiện cơ chế chính sách theo hướng rõ ràng, nhất quán, dựa trên đặc tính và mức độ rủi ro của sản phẩm cuối cùng. Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện đồng bộ cùng năng lực nghiên cứu và thương mại hóa, công nghệ sinh học sẽ trở thành động lực quan trọng góp phần nâng cao năng suất, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và sức cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam.

Thu Hằng