Triển lãm “Nguyên – Lãng du cùng Sơn”, diễn ra từ ngày 30-10 đến 4-11-2026 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, phường Ba Đình, Hà Nội, là một hoạt động góp phần đưa sơn mài đến gần hơn với công chúng. Chương trình do Nguyên Lacquer tổ chức, giới thiệu tác phẩm của tám họa sĩ gồm Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Văn, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo.
Kết nối nghệ sĩ, mở rộng không gian sáng tạo
Nguyên hình thành từ sự kết nối của những người cùng quan tâm đến sơn mài truyền thống. Tại đây, các họa sĩ có không gian làm việc, trao đổi kỹ thuật, góp ý tác phẩm và học hỏi kinh nghiệm. Hoạt động thực hành chung tạo điều kiện để mỗi người tiếp cận những phương pháp xử lý chất liệu khác nhau, từ đó phát triển hướng sáng tác phù hợp với cá tính và trải nghiệm của mình.
Điểm đáng chú ý là Nguyên không hướng đến việc xây dựng một phong cách nghệ thuật hay chủ đề thống nhất cho tất cả thành viên. Sự gắn kết được hình thành trên nền tảng chất liệu và quá trình trao đổi chuyên môn, trong khi mỗi họa sĩ vẫn có quyền lựa chọn đề tài, tổ chức hình mảng, phối màu và phát triển ngôn ngữ biểu đạt riêng.
Tinh thần ấy thể hiện rõ trong các tác phẩm được giới thiệu tại triển lãm. Nếu họa sĩ Nguyễn Văn Bảng khai thác phong cảnh và những liên tưởng từ đời sống qua phong cách trừu tượng, bán trừu tượng, thì họa sĩ Nguyễn Thị Tiến dành nhiều quan tâm cho phong cảnh, hoa và tĩnh vật. Với hơn 45 năm gắn bó cùng sơn mài, bà tiếp cận hình tượng hoa sen từ những quan sát về hình dáng, màu sắc và sự chuyển biến của cây qua từng giai đoạn phát triển.
Trong khi đó, họa sĩ Nguyễn Đình Văn tìm cảm hứng từ thiên nhiên, cây cối, động vật và những cảnh vật thân thuộc. Họa sĩ Lily Lai hướng sự quan tâm đến người phụ nữ, tình mẫu tử và đời sống nội tâm. Họa sĩ Bùi Thị Mừng kết nối cảm hứng Phật giáo với hình ảnh hoa sen, sắc hoa và đồng lúa quê nhà, gợi mở những giá trị về từ bi, trí tuệ và an lạc.
Sự đa dạng trong đề tài cho thấy một chất liệu truyền thống có thể trở thành nền tảng cho nhiều hướng sáng tác khác nhau. Từ phong cảnh, tĩnh vật đến những chiêm nghiệm về con người và đời sống tinh thần, mỗi họa sĩ đều tìm cách chuyển hóa trải nghiệm riêng thành hình ảnh nghệ thuật.
Ở góc độ phát triển hoạt động sáng tạo, mô hình kết nối những người cùng thực hành một chất liệu cũng cho thấy ý nghĩa của việc duy trì môi trường trao đổi nghề nghiệp. Khi kinh nghiệm được chia sẻ và những cách tiếp cận mới được đặt cạnh nhau, chất liệu truyền thống có thêm cơ hội được khám phá từ nhiều góc nhìn, đồng thời tạo điều kiện để các cá tính nghệ thuật phát triển.
Từ kỹ thuật truyền thống đến giá trị sáng tạo mới
Sức hấp dẫn của sơn mài không chỉ nằm ở hình thức hoàn thiện mà còn được tạo nên bởi quá trình chế tác đặc thù. Sơn ta được chiết xuất từ nhựa cây sơn tự nhiên, có độ bám dính cao, dẻo dai và khả năng chống thấm nước. Khi được phủ thành nhiều lớp, kết hợp với các vật liệu như son đỏ, vàng, bạc, vỏ trứng hay vỏ trai, rồi trải qua quá trình mài và xử lý bề mặt, những lớp màu cùng chi tiết ẩn bên dưới dần hiện ra, tạo nên chiều sâu và khả năng bắt sáng đặc trưng.
Quá trình này đòi hỏi người họa sĩ phải am hiểu đặc tính vật liệu, tính toán các lớp sơn và kiểm soát kỹ thuật. Tuy nhiên, chất liệu cũng có những biến chuyển khó dự đoán, khiến người sáng tác cần linh hoạt điều chỉnh trong từng công đoạn. Kỹ năng nghề nghiệp vì thế không chỉ thể hiện ở khả năng thực hiện đúng quy trình mà còn ở năng lực nhận biết, lựa chọn và phát triển những hiệu quả tạo hình phù hợp.
Họa sĩ Lily Lai chia sẻ: “Tôi muốn làm chủ chất liệu, nhưng không muốn tước đi sự bí ẩn của nó”. Quan niệm này cho thấy mối quan hệ giữa kỹ thuật và sáng tạo trong thực hành sơn mài. Người nghệ sĩ cần chủ động trong tổ chức hình ảnh, song cũng phải nhạy cảm trước những khả năng mới mà chất liệu gợi mở trong quá trình chế tác.
Theo họa sĩ Nguyễn Văn Bảng, sơn mài là chất liệu bản địa quý giá, còn nhiều dư địa để các thế hệ nghệ sĩ tiếp tục tìm tòi. Việc kế thừa kỹ thuật truyền thống cần đi cùng tư duy mới và những thử nghiệm trong sáng tác, thay vì lặp lại nguyên vẹn cách làm của thế hệ trước.
Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đối với quá trình phát huy giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại. Bảo tồn một chất liệu nghệ thuật không chỉ dừng ở việc lưu giữ kỹ thuật hay các hình thức đã định hình, mà còn cần tạo điều kiện để chất liệu tiếp tục được thực hành, sáng tạo và tiếp cận những nhóm công chúng khác nhau.
Tại triển lãm, bên cạnh các tác phẩm hoàn chỉnh, ban tổ chức bố trí khu vực trưng bày mẫu sơn mài qua những công đoạn chế tác khác nhau. Khách tham quan có thể quan sát quá trình tạo lớp sơn, mài và hoàn thiện bề mặt tranh. Cách giới thiệu này góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về đặc tính của sơn ta, yêu cầu kỹ thuật và công sức lao động phía sau mỗi tác phẩm.
Từ góc độ kết nối văn hóa với công chúng, việc giới thiệu cả tác phẩm và quá trình chế tác tạo thêm cơ hội để người xem tiếp cận nghệ thuật một cách trực quan. Khi hiểu được vì sao một bức tranh cần nhiều lớp sơn, vì sao công đoạn mài có vai trò quan trọng và người nghệ sĩ phải xử lý vật liệu như thế nào, trải nghiệm thưởng thức cũng trở nên đầy đủ hơn.
Phát huy giá trị văn hóa trong đời sống đương đại
Trong bối cảnh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, những hoạt động kết nối nghệ sĩ, giới thiệu tác phẩm và nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng có thể góp phần mở rộng không gian hiện diện của nghệ thuật truyền thống. Tuy nhiên, giá trị của một triển lãm trước hết vẫn nằm ở chất lượng nghệ thuật, sự nghiêm túc trong thực hành và khả năng tạo ra những trải nghiệm có ý nghĩa đối với người thưởng lãm.
Với “Nguyên – Lãng du cùng Sơn”, các tác phẩm không bị giới hạn trong một đề tài chung mà phản ánh nhiều mối quan tâm khác nhau của người sáng tác. Bên cạnh những sắc son, đen, nâu cánh gián cùng ánh vàng, bạc quen thuộc, các họa sĩ còn tìm tòi trong phối màu xanh, tím, cam, hồng, cách tổ chức hình mảng và xử lý bề mặt. Những lựa chọn ấy cho thấy khả năng biểu đạt của sơn mài có thể tiếp tục được mở rộng trên cơ sở am hiểu chất liệu và kỹ thuật truyền thống.
Đối với người nghệ sĩ, sáng tác sơn mài còn là quá trình dành thời gian quan sát, suy ngẫm và chuyển hóa những trải nghiệm cá nhân thành tác phẩm. Một bức tranh có thể gợi lại ký ức, đem đến cảm giác bình yên hoặc khơi dậy những cảm xúc tích cực. Khả năng kết nối với người xem vì thế là một phương diện quan trọng trong giá trị của tác phẩm, bên cạnh kỹ thuật và hình thức thẩm mỹ.
Triển lãm cũng gợi mở vai trò của những không gian thực hành nghệ thuật trong việc duy trì sự trao đổi giữa các họa sĩ. Khi môi trường sáng tác được xây dựng trên tinh thần chia sẻ kinh nghiệm nhưng không áp đặt phong cách, truyền thống có điều kiện tiếp tục phát triển thông qua những tìm tòi cá nhân. Đây là cách tiếp cận đề cao đồng thời hai yếu tố: sự am hiểu nền tảng nghề nghiệp và quyền sáng tạo của người nghệ sĩ.
Diễn ra từ ngày 30-10 đến 4-11-2026 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, triển lãm “Nguyên – Lãng du cùng Sơn” mở cửa tự do từ 8 giờ 30 đến 17 giờ hằng ngày. Lễ khai mạc được tổ chức lúc 10 giờ ngày 30-10-2026.
Thông qua cuộc gặp gỡ của tám họa sĩ, triển lãm đem đến một góc nhìn về sức sống của sơn mài trong đời sống mỹ thuật hôm nay. Trên nền tảng chất liệu truyền thống, những cách tiếp cận đa dạng tiếp tục được hình thành, vừa giữ mối liên hệ với kỹ thuật bản địa, vừa mở ra không gian cho sáng tạo cá nhân. Đó cũng là hướng đi có ý nghĩa trong việc phát huy giá trị văn hóa: không chỉ gìn giữ những gì đã có, mà còn tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành, đổi mới và lan tỏa trong đời sống đương đại.
PV
