Có những vùng đất được nhớ đến qua dáng núi, dòng sông hay trang sử đã lùi xa. Nhưng với Ninh Bình, điều khắc sâu vào ký ức du khách lại là những gì rất cụ thể: một mái ngói rêu phong, một phiến đá cổ, một đường chạm khắc tinh xảo còn nguyên vẹn giữa Cố đô Hoa Lư, hay nét giao thoa Đông - Tây tại Nhà thờ đá Phát Diệm. Từ đó, tỉnh đã và đang đưa kho tàng di sản kiến trúc thành trụ cột cho thương hiệu du lịch, hướng tới mục tiêu trở thành Đô thị Di sản Thiên niên kỷ.
Kiến trúc cổ - nền móng của một thương hiệu
Con số hơn 5.000 di tích cùng 954 lễ hội truyền thống đưa Ninh Bình trở thành một trong những địa phương có mật độ di sản kiến trúc - văn hóa dày đặc bậc nhất Việt Nam. Đằng sau những con số ấy là cả một quá trình lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng bồi đắp qua nhiều thế hệ, in dấu lên từng công trình.
Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Văn Minh - Giám đốc Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch tỉnh Ninh Bình cho rằng những công trình mang bản sắc riêng như cầu ngói Phát Diệm hay quần thể Nhà thờ đá Phát Diệm chính là những "chứng nhân" không thể thay thế của vùng đất này. Ông ví mỗi công trình như một chương trong cuốn sách về Ninh Bình đủ sức tự thuật lại câu chuyện của mình mà không cần bất kỳ lời dẫn giải nào.
Từ cách nhìn đó, thương hiệu Ninh Bình dần được xây dựng gắn liền với hình ảnh vùng đất Cố đô, không chỉ dừng ở việc bảo tồn cảnh quan quanh di tích mà còn đòi hỏi sự đồng bộ về văn hóa ứng xử và chất lượng dịch vụ từ cả người dân lẫn doanh nghiệp. Ông Minh nhấn mạnh rằng một thương hiệu du lịch chỉ thực sự bền vững khi nó bắt rễ từ giá trị thật, chứ không thể chỉ trông cậy vào những chiến dịch quảng bá hình ảnh.
Cũng theo ông, cái khó nhất hiện nay là làm sao truyền tải đúng và đủ giá trị kiến trúc đến công chúng. Bởi nếu hình ảnh được quảng bá rầm rộ nhưng thực tế bảo tồn và dịch vụ lại không tương xứng, hệ quả sẽ đi ngược lại mục tiêu ban đầu - thậm chí làm lung lay niềm tin mà thương hiệu đã mất nhiều năm xây dựng. Tuy nhiên, Ninh Bình vẫn giữ trong tay một "quân bài" mà ít nơi nào có được: sự cộng hưởng giữa những công trình kiến trúc cổ với địa hình núi đá vôi, sông nước đặc trưng của vùng đất "địa linh nhân kiệt". Ở đây, kiến trúc và thiên nhiên không tách rời mà tôn nhau lên - cảnh quan làm nền cho công trình, còn công trình lại thổi vào cảnh quan chiều sâu văn hóa.
Một ví dụ sinh động cho hướng đi này là chuỗi sự kiện "Ninh Bình Forestival", đã được tổ chức 2 năm liên tiếp với sự đồng hành của ca sĩ Hà Anh Tuấn - kết hợp giữa trải nghiệm không gian di sản và hoạt động trồng rừng, lần lượt diễn ra tại Cúc Phương (2025) và Vân Long (2026). Đây là cách làm một mũi tên trúng hai đích: vừa lan tỏa vẻ đẹp kiến trúc - thiên nhiên đến công chúng, vừa gieo thêm ý thức bảo vệ môi trường sống cho chính các di tích, để du lịch không trở thành áp lực mà là "bệ đỡ" cho công tác bảo tồn.
Quy hoạch đón đầu, chung tay giữ di sản
Theo ông Minh, nguyên tắc bất di bất dịch trong phát triển du lịch của tỉnh là không được đánh đổi giá trị gốc của kiến trúc lấy lợi ích kinh tế trước mắt. Đây cũng chính là bài học xương máu mà không ít đô thị di sản trên thế giới từng phải trả giá: giữ được lớp vỏ bên ngoài nhưng để mất đi đời sống văn hóa bên trong, di sản rốt cuộc cũng chỉ còn là một cái xác không hồn.
Trên tinh thần đó, Ninh Bình đã cho phục dựng nhiều không gian văn hóa gắn với Cố đô như phim trường, chợ quê, làng nghề truyền thống, đồng thời tiến hành quy hoạch sớm, tách bạch rõ ràng giữa khu vực dành cho công nghiệp - dịch vụ và khu vực bảo tồn di tích, từ đó hình thành những "vùng đệm" giúp bảo vệ các công trình cổ. Với cách tiếp cận này, quy hoạch không chỉ đơn thuần là bài toán phân lô, chia đất, mà còn là công cụ để giữ gìn cấu trúc văn hóa của cả một vùng đất.
Tuy nhiên, một di sản kiến trúc chỉ có thể "sống" lâu dài nếu có nhiều bên cùng chung tay. Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch đảm nhận vai trò kết nối giữa chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp, phối hợp cùng Hiệp hội Du lịch tỉnh triển khai các chương trình Famtrip khảo sát di tích, cũng như Photo tour dành riêng cho giới nhiếp ảnh trong và ngoài nước. Đi kèm với đó, Nghị quyết 44 của HĐND tỉnh cũng đặt ra hàng loạt chính sách hỗ trợ thiết thực: từ việc duy trì các câu lạc bộ văn nghệ truyền thống gắn với di tích, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia quảng bá, cho tới tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức về bảo tồn kiến trúc trong hoạt động du lịch. Nhờ vậy, câu chuyện bảo tồn không còn bó hẹp trong phạm vi ngành văn hóa, mà đã lan rộng thành trách nhiệm chung của cả cộng đồng.
Công nghệ số, chìa khóa mở ra tương lai cho di sản
Với mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030 và hiện thực hóa giấc mơ Đô thị Di sản Thiên niên kỷ, Ninh Bình đặt kế hoạch xây dựng hệ thống Big Data cùng Trung tâm điều hành thông minh (IOC) ngay trong năm 2026, đồng thời số hóa toàn bộ dữ liệu về di tích kiến trúc và chiến lược du lịch trải dài giai đoạn 2016-2026. Trong cách tiếp cận này, công nghệ không phải để thay thế di sản, mà đóng vai trò như một phương tiện giúp những câu chuyện về công trình cổ kính được "kể" lại một cách sống động, hấp dẫn hơn với thế hệ du khách hiện đại. Việc đưa AI vào xây dựng các sản phẩm trải nghiệm kiến trúc chính là minh chứng cho nỗ lực chuyển hóa vốn văn hóa tích lũy qua nhiều đời thành ngôn ngữ trải nghiệm của thời đại số.
Ông Nguyễn Văn Minh cho biết, định hướng phát triển du lịch của Ninh Bình trong thời gian tới sẽ tiếp tục xoay quanh trục chính là di sản kiến trúc, gắn bó chặt chẽ với mục tiêu xây dựng Đô thị Di sản Thiên niên kỷ. Trước mắt, tỉnh sẽ ưu tiên hoàn thiện quy hoạch tổng thể cho không gian di sản, đảm bảo mọi dự án phát triển kinh tế hay đô thị hóa đều phải hài hòa với việc gìn giữ nguyên trạng các công trình kiến trúc cổ, tránh để lợi ích ngắn hạn làm tổn hại đến giá trị gốc.
Bên cạnh đó, tỉnh cũng hướng tới việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch trên nền tảng di sản kiến trúc - không chỉ dừng lại ở tham quan thông thường mà mở rộng sang những trải nghiệm chuyên sâu hơn như du lịch đêm tại không gian Cố đô, hay các tour kết hợp khám phá kiến trúc với tìm hiểu nghề thủ công truyền thống, nhằm giữ chân du khách lâu hơn và tăng mức chi tiêu bình quân. Việc liên kết với các địa phương lân cận để hình thành những tuyến du lịch di sản liên hoàn cũng nằm trong kế hoạch dài hơi, góp phần đưa Ninh Bình vươn xa hơn trên bản đồ du lịch di sản khu vực và thế giới.
Ngoài ra, công tác đào tạo nguồn nhân lực hiểu sâu về kiến trúc và lịch sử được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, để mỗi hướng dẫn viên, mỗi người dân bản địa đều có thể trở thành "đại sứ văn hóa", truyền tải câu chuyện di sản đến du khách một cách chuẩn xác và cuốn hút. Như lời ông Minh nhấn mạnh, chỉ khi con người thực sự thấu hiểu và trân quý những gì mình đang gìn giữ, di sản mới có thể trở thành nguồn lực phát triển bền vững, lâu dài cho Ninh Bình.
Xuyên suốt toàn bộ chiến lược phát triển du lịch của Ninh Bình - từ định vị thương hiệu, quy hoạch, chính sách cho đến chuyển đổi số và tầm nhìn dài hạn - di sản kiến trúc luôn giữ vai trò như một sợi chỉ đỏ kết nối tất cả. Việc gìn giữ và phát huy đúng giá trị của những công trình như Cố đô Hoa Lư hay Nhà thờ đá Phát Diệm chính là nền tảng để Ninh Bình từng bước hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm du lịch lớn của cả nước, đồng thời là một Đô thị Di sản Thiên niên kỷ, nơi mỗi công trình bằng đá, gỗ hay gạch ngói không chỉ là chứng tích của quá khứ, mà còn là không gian sống động của hiện tại và một phần bản sắc bền vững cho tương lai của vùng đất Cố đô.
Thu Trang